Najciężej jest wtedy, gdy udo jest poziomo
Badacze z Uniwersytetu Tokijskiego poprosili osiem zdrowych młodych osób, żeby wstawały z różnych wysokości, od bardzo niskiego stołka po wysoki. Mierzyli, jak mocno muszą wtedy pracować kolana i biodra. Na niskich i zwykłych krzesłach najtrudniejsza była zawsze mniej więcej ta sama chwila: ciało właśnie odrywa się od krzesła, a uda są jeszcze ułożone poziomo. Kolano miało wtedy prawie tak samo ciężko bez względu na wysokość, a wyraźnie lżej było dopiero przy siedzeniu wyższym niż około 40 cm.
Zespół rehabilitacji szpitala uniwersyteckiego w Rotterdamie zebrał 39 badań nad wstawaniem z krzesła. Wyższe siedzisko zmniejszało w nich obciążenie kolana nawet o 60%, a stopy cofnięte bliżej krzesła odciążały biodra.
Fizjoterapię zaczynamy od wywiadu i badania, a dopiero na tej podstawie dobieramy metody. Kiedy kolano nie radzi sobie z tym jednym momentem, szukamy przyczyny, a nie tylko sposobu na sam ból.
Ciało samo przenosi ciężar na drugą nogę
W Imperial College London badano wstawanie u 20 osób z wczesnymi zmianami zwyrodnieniowymi kolana i u 20 osób w tym samym wieku bez zmian. Osoby ze zmianami przenosiły więcej ciężaru na zdrową nogę i wstawały wolniej. W zdrowym kolanie miały przy tym większe obciążenia niż w chorym. Autorzy zwrócili uwagę, że może to mieć znaczenie dla drugiego kolana i biodra.
Przy bólu niejasnego pochodzenia rzadko pracujemy w samym miejscu bólu, bo zwykle jest on skutkiem innych zaburzeń w ciele. Patrzymy więc szerzej niż na jedno kolano. Przy doborze indywidualnych wkładek ortopedycznych badamy całe ciało, a stopy także komputerowo i w chodzie.
Słabe udo bywa też przy kolanie, które nie boli
Przy wstawaniu kolano prostuje przede wszystkim mięsień z przodu uda, czyli czworogłowy. Badacze z Indiana University przebadali 462 osoby po 65. roku życia. U osób ze zmianami zwyrodnieniowymi widocznymi na zdjęciu RTG ten mięsień był, w stosunku do masy ciała, o około 20% słabszy. U kobiet słabość była obecna także wtedy, gdy kolano nie bolało, a mięśni nie ubyło.
Według autorów pasuje to do tego, że słaby mięsień czworogłowy jest czynnikiem ryzyka bólu i postępu zmian, a nie tylko skutkiem oszczędzania nogi.
W terapii stosujemy indywidualne ćwiczenia i pokazujemy, które z nich robić w domu i w jakiej liczbie powtórzeń. Przy zaburzeniach pracy stawów stosujemy też terapię manualną: mobilizacje stawów i techniki mięśniowo-powięziowe. Gdy potrzebne są badania obrazowe albo konsultacja ortopedy czy reumatologa, kierujemy dalej.
Jeśli kolano boli też w innych sytuacjach, przyczyny opisujemy szerzej na stronie o bólu kolana.
Dla dociekliwych: co w kolanie boli i dlaczego
Rzepka ślizga się po rowku na końcu kości udowej. Mięsień uda ciągnie ją, gdy prostujesz kolano, i przy okazji dociska ją do kości. Badacze z australijskiego La Trobe University zebrali pomiary tego docisku z wielu badań. Przy chodzeniu wynosi on mniej więcej tyle, ile ważysz, a przy wchodzeniu po schodach około trzy razy tyle.
Ruchy z mocniej zgiętym kolanem, jak przysiad, dociskają rzepkę mocniej niż chodzenie. Wstawanie z krzesła zaczyna się właśnie od mocno zgiętego kolana.
Sama chrząstka na rzepce bólu nie czuje. Amerykański ortopeda pozwolił zbadać od środka oba swoje kolana bez znieczulenia stawu i oceniał, co czuje przy dotyku narzędziem. Chrząstka na rzepce nie dawała żadnego czucia. Silnie bolał za to dotyk błony wyściełającej przód stawu, tkanki tłuszczowej pod rzepką i torebki stawowej, czyli osłonki, która otacza staw.
Gdy w kolanie zbiera się płyn (wysięk), mięsień uda słabnie. W badaniu z Uniwersytetu Wisconsin pięciu ochotnikom podawano do kolana sól fizjologiczną. Im więcej było płynu, tym słabszy był mięsień, a ciśnienie w stawie przy ćwiczeniach mocno rosło. Po odciągnięciu płynu siła wracała.
W innym badaniu, na dziesięciu zdrowych ochotnikach, płyn w kolanie odruchowo przyciszał sygnał nerwowy do mięśnia uda. Gdy wnętrze stawu znieczulono, tego przyciszania nie było. Lekarze rehabilitacji z Seulu i Pusan zmierzyli z kolei w 60 kolanach, że przy zmianach zwyrodnieniowych błona wyściełająca staw jest sztywniejsza, a ciśnienie przy tej samej ilości płynu wyższe.
W pigułce: co z tego wynika dla ciebie
- Najtrudniejsza jest chwila oderwania się od krzesła. Z wyższego siedzenia kolanu jest wyraźnie lżej: w zebranych badaniach wyższe siedzisko zmniejszało jego pracę nawet o 60%. Gdy wstawanie boli, wybieraj wyższe krzesło zamiast niskiej kanapy.
- Stopy i tułów zmieniają rozkład pracy. Stopy cofnięte bliżej krzesła odciążają biodra. Pochylenie tułowia do przodu zmniejsza pracę kolana, ale dokłada jej biodrom i kostkom, i wiele osób z bolącym kolanem robi to odruchowo.
- Zwróć uwagę, na którą nogę wstajesz. U osób z wczesnym zwyrodnieniem kolana ciało przerzucało ciężar na zdrową nogę, a wtedy więcej pracy dostawało drugie kolano.
- Słaby mięsień uda to nie zawsze skutek bólu. Bywa słaby także w kolanie, które nie boli, i według badaczy może zwiększać ryzyko bólu. Według międzynarodowych zaleceń regularne ćwiczenia są podstawą leczenia zwyrodnienia kolana.
- Płyn w kolanie osłabia mięsień uda. Gdy kolano jest spuchnięte, mięsień słabnie odruchowo i trudniej o siłę, dopóki płyn się utrzymuje.
- Ból nie musi znaczyć, że ściera się chrząstka. Chrząstka na rzepce sama bólu nie czuje. Czułe są tkanki wokół niej, np. błona wyściełająca staw i tkanka tłuszczowa pod rzepką.
Jeśli ból przy wstawaniu wraca, na wizycie poszukamy jego przyczyny i dobierzemy ćwiczenia do ciebie.
Pilnie do lekarza lub na SOR
Kolano jest spuchnięte, czerwone i bolesne, a do tego masz gorączkę.
Treść artykułu ma charakter informacyjno‑edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z fizjoterapeutą ani lekarzem. Jeśli objawy są silne, nasilają się lub utrzymują, skonsultuj się ze specjalistą.