Ból kolana – przyczyny, objawy i leczenie

Ból kolana potrafi wejść w drogę najzwyklejszym rzeczom: schodom, przysiadowi przy sznurowaniu butów, wstawaniu z krzesła po dłuższym siedzeniu, pierwszym krokom rano albo kilometrom po bieganiu. Bywa krótkim ukłuciem, które znika samo, ale umie też zostać na tygodnie jako tępy ból, przez który odpuszczasz trening i wybierasz windę. Kolano dźwiga ciężar całego ciała i pracuje przy każdym kroku, więc łatwo je przeciążyć, a trudniej mu odpuścić. W większości przypadków ból kolana da się jednak skutecznie leczyć, a droga do tego rzadko zaczyna się od rezonansu.

Czym jest ból kolana

Kolano to największy i jeden z najbardziej obciążanych stawów w ciele. Łączy kość udową, piszczel i rzepkę, a między nimi pracuje kilka struktur, które muszą działać zgodnie. Dwie łąkotki, przyśrodkowa i boczna, amortyzują i rozkładają nacisk. Chrząstka stawowa wyściela powierzchnie i pozwala im gładko się przesuwać. Cztery więzadła, krzyżowe przednie i tylne oraz oba poboczne, trzymają staw w ryzach przy każdym ruchu. Ścięgno rzepki i mięsień czworogłowy uda prostują kolano i prowadzą rzepkę. Kiedy któryś z tych elementów pracuje inaczej, niż powinien, kolano daje o sobie znać bólem.

To także najczęstsza lokalizacja zmian zwyrodnieniowych stawów. Jak pokazuje Global Burden of Disease, wielki międzynarodowy przegląd publikowany w „The Lancet Rheumatology", choroba zwyrodnieniowa stawów jest jedną z głównych przyczyn niesprawności u dorosłych i dotyczy około 600 milionów osób na świecie, a kolano jest wśród nich najczęściej zajętym stawem, odpowiadając za około 60% wszystkich przypadków.

Rezonans pokazuje zużycie, a nie to, co boli

W opisach rezonansu kolana regularnie pojawiają się „uszkodzenie łąkotki" i „zmiany zwyrodnieniowe". Łatwo wtedy uznać poszukiwania za zakończone: skoro coś jest zużyte, to pewnie boli właśnie to. Tymczasem związek między wynikiem badania a bólem bywa dużo luźniejszy, niż się wydaje.

Pokazało to jedno z najczęściej przywoływanych badań w tym temacie, opublikowane w „The New England Journal of Medicine". Naukowcy przebadali rezonansem kolana blisko tysiąca osób z badania Framingham. Wśród tych, u których rezonans wykrył uszkodzenie łąkotki, 61% nie odczuwało w minionym miesiącu ani bólu, ani sztywności, ani obrzęku kolana. Bezobjawowe uszkodzenie łąkotki okazało się częste: od około 19% u kobiet po pięćdziesiątce do 56% u mężczyzn między siedemdziesiątką a dziewięćdziesiątką. A wśród osób ze zmianami zwyrodnieniowymi w kolanie uszkodzoną łąkotkę miało 63% tych z bólem i niemal tyle samo, bo 60%, tych bez bólu.

Wynik rezonansu działa tu trochę jak licznik przebiegu w aucie. Mówi, ile staw ma za sobą, ale nie mówi, jak się nim jeździ. Dwa samochody z identycznym przebiegiem mogą prowadzić się zupełnie różnie i tak samo dwa kolana z identycznym opisem badania: jedno wbiega na trzecie piętro, drugie protestuje na pierwszym stopniu.

Uszkodzenie łąkotki i zwyrodnienie to realne rozpoznania i bierzemy je na poważnie. W diagnozie traktujemy je jednak jak jedną z poszlak, a nie jak całą odpowiedź. Sprawdzamy, co jeszcze dzieje się w stawie i wokół niego: jak pracują mięśnie, biodro i stopa, co przeciąża kolano na co dzień. Dopiero całość pokazuje, skąd ból się bierze, i to właśnie leczymy.

Najczęstsze przyczyny bólu kolana

Bólu kolana nie wywołuje jedna choroba. To raczej zbiór typowych scenariuszy, które różnią się miejscem, mechanizmem i tym, komu się przydarzają. Zamiast zaczynać od zdjęcia, sprawdzamy więc, który scenariusz pasuje do twojego kolana.

Ból z przodu kolana: zespół rzepkowo-udowy

Ból zlokalizowany z przodu kolana, wokół rzepki albo pod nią, to najczęściej zespół rzepkowo-udowy. Jak podaje baza medyczna StatPearls, odpowiada on za około jedną czwartą wszystkich problemów z kolanami i jest najczęstszą przyczyną bólu przedniej części stawu. Częściej dotyka biegaczy, osób młodych i kobiety, u których pojawia się mniej więcej dwa i pół raza częściej niż u mężczyzn. Nasila się przy schodzeniu ze schodów, kucaniu, przysiadach i po dłuższym siedzeniu ze zgiętymi kolanami, na przykład w kinie czy samochodzie, stąd potoczna nazwa „kolano kinomana". Zwykle nie stoi za nim jedno uszkodzenie, lecz sposób, w jaki rzepka przesuwa się po kości udowej, gdy praca mięśni uda i biodra jest rozłożona nierówno. Blisko spokrewniona jest chondromalacja rzepki, czyli rozmiękanie chrząstki po jej wewnętrznej stronie.

Uszkodzenia łąkotki

Łąkotki to dwa chrzęstne półksiężyce, które amortyzują kolano i rozkładają nacisk między udem a piszczelą. Można je uszkodzić na dwa sposoby. U młodszych, aktywnych osób zwykle dochodzi do tego nagle, przy skręcie kolana z zablokowaną stopą, na przykład w sporcie. U osób starszych łąkotka częściej zużywa się stopniowo, w mechanizmie zwyrodnieniowym, i potrafi pęknąć bez wyraźnego urazu. Typowe objawy to ból po wewnętrznej lub zewnętrznej stronie kolana, przeskakiwanie, a czasem uczucie blokowania, gdy staw na moment nie chce się wyprostować. W ocenie liczy się zwłaszcza to ostatnie: uporczywe blokowanie mówi o łąkotce więcej niż sam opis rezonansu.

Więzadła: skręcenia i zerwanie ACL

Więzadła spinają kolano i pilnują, by kość udowa i piszczel nie przesuwały się względem siebie za daleko. Najczęściej ucierpi więzadło poboczne przyśrodkowe, przy koślawym zgięciu kolana, albo więzadło krzyżowe przednie (ACL), przy gwałtownym skręcie czy lądowaniu. Zerwaniu ACL często towarzyszy słyszalny trzask, uczucie, że kolano „ucieka", i szybki obrzęk w ciągu kilku godzin. Diagnoza nie zawsze oznacza jednak natychmiastową operację. Badanie KANON, opublikowane w „The New England Journal of Medicine", porównało u młodych, aktywnych dorosłych pilną rekonstrukcję ACL z rehabilitacją i operacją odłożoną tylko dla tych, którzy jej potrzebowali. Wczesna operacja nie dała lepszych wyników, a co najmniej połowa uczestników nie wymagała jej wcale. To nie znaczy, że operacji nigdy się nie wykonuje, lecz że dla wielu osób dobrze poprowadzona rehabilitacja jest realną pierwszą drogą.

Zmiany zwyrodnieniowe

Z wiekiem chrząstka w kolanie stopniowo się zużywa, a staw traci część swojej gładkości. To w dużej mierze naturalny proces i samo jego wystąpienie nie przesądza o silnym bólu, choć to właśnie kolano jest najczęstszą lokalizacją zmian zwyrodnieniowych ze wszystkich stawów. Typowa jest krótka poranna sztywność, która puszcza po rozruszaniu się, oraz ból narastający po dłuższym obciążeniu.

Przeciążenia: kolano skoczka i pasmo biodrowo-piszczelowe

Część bólów kolana bierze się nie z uszkodzenia, lecz z przeciążenia konkretnej struktury powtarzanym ruchem. Kolano skoczka to podrażnienie ścięgna rzepki, typowe przy dyscyplinach z bieganiem i skokami, gdzie ścięgno raz po raz dostaje więcej obciążenia, niż zdąży udźwignąć. Zespół pasma biodrowo-piszczelowego daje z kolei ból po zewnętrznej stronie kolana, najczęściej u biegaczy, gdy pasmo biegnące wzdłuż bocznej strony uda drażni się przy każdym zgięciu. Wspólny mianownik jest zwykle ten sam: obciążenie rośnie szybciej, niż tkanka zdąży się do niego przygotować, na przykład po nagłym zwiększeniu kilometrażu albo powrocie do sportu po przerwie.

Kaletka, torbiel Bakera i inne

Wokół kolana jest kilka kaletek maziowych, czyli poduszek zmniejszających tarcie, i każda z nich może się podrażnić, dając miejscowy ból oraz obrzęk. Z tyłu kolana potrafi pojawić się torbiel Bakera, wyczuwalna jako napięcie czy pełność w dole podkolanowym. Zwykle jest ona skutkiem innego problemu w stawie, na przykład zmian zwyrodnieniowych, a nie samodzielną chorobą.

Kolano boli, a przyczyna bywa wyżej lub niżej

Kolano rzadko pracuje w izolacji. Leży pośrodku łańcucha, który zaczyna się w stopie, a kończy w biodrze i kręgosłupie, więc problem w jednym ogniwie potrafi objawić się bólem w kolanie. Nadmierna pronacja stopy, czyli jej zapadanie do wewnątrz, skręca goleń i ustawia kolano koślawo, co zmienia tor pracy rzepki. Słabe albo źle współpracujące mięśnie biodra pozwalają, by udo zapadało się do środka przy każdym kroku i przeciążało przednią część kolana. Bywa też, że ból jest rzutowany, to znaczy jego źródło leży w biodrze albo w kręgosłupie lędźwiowym, a odczuwasz go w kolanie. Dlatego w badaniu patrzymy nie tylko na sam staw, ale i na to, co dzieje się nad nim oraz pod nim.

Inne przyczyny, które wymagają czujności

Czasem ból kolana ma źródło poza samą mechaniką stawu. Bywa objawem dny moczanowej, która daje nagły, bardzo silny ból z zaczerwienieniem i obrzękiem, albo infekcji stawu, która jest stanem pilnym. Zdarza się też, że ból promieniuje do kolana z innego miejsca. Takie sytuacje wymagają oceny lekarskiej, a nie samodzielnego leczenia.

Gdzie i kiedy boli: pierwsze tropy

Sporo o przyczynie mówi sama charakterystyka bólu, dlatego w wywiadzie waży każdy szczegół. Ból z przodu, wokół rzepki, prowadzi w inną stronę niż ból po wewnętrznej czy zewnętrznej stronie stawu albo z tyłu, w dole podkolanowym. Znaczenie ma to, co go wywołuje: schody w dół i kucanie obciążają przede wszystkim przód kolana, a skręt na obciążonej nodze wskazuje raczej na łąkotkę czy więzadło. Ważne są też objawy dodatkowe. Uczucie blokowania sugeruje coś innego niż uczucie uciekania kolana, a obrzęk narastający w ciągu godzin po urazie co innego niż taki, który zbiera się powoli przez dni. Żaden z tych tropów nie jest jeszcze diagnozą. Zawężają one teren poszukiwań, a resztę musi rozstrzygnąć badanie.

Ile trwa ból kolana

Wiele epizodów bólu kolana mija w ciągu kilku tygodni, zwłaszcza gdy stoi za nimi przeciążenie, które da się wyciszyć i stopniowo obciążyć na nowo. Umowną granicą są trzy miesiące: ból, który trwa dłużej, określa się jako przewlekły i zwykle podtrzymuje go już kilka nakładających się czynników, nie jedna usterka. Osobna sytuacja to kolano, które boli, chociaż tkanki dawno się wygoiły, a badania niczego nie wykazują. Po dłuższym czasie układ nerwowy potrafi obniżyć próg alarmu i wzmacniać sygnały z okolicy stawu, trochę jak zbyt czuła czujka dymu, która włącza się przy robieniu tostów. Taki ból nie jest ani trochę wymyślony, ma po prostu inne źródło niż świeży uraz i dlatego leczy się go innymi metodami.

Kiedy ból kolana wymaga pilnej konsultacji

Groźne przyczyny bólu kolana są rzadkie, ale jest krótka lista sygnałów, których nie należy przeczekiwać. Pilna wizyta u lekarza jest wskazana, jeśli pojawia się:

• kolano gorące, mocno zaczerwienione i spuchnięte, zwłaszcza z gorączką, co może wskazywać na infekcję stawu;
• brak możliwości obciążenia nogi po urazie albo widoczna deformacja kolana, co nasuwa podejrzenie złamania;
• kolano trwale zablokowane, którego nie da się wyprostować ani zgiąć;
• nagłe uczucie uciekania kolana z szybkim, dużym obrzękiem po urazie;
• ból, obrzęk i zaczerwienienie łydki poniżej bolącego kolana, co może świadczyć o zakrzepicy;
• silny ból nocny, który nie ustępuje przy zmianie pozycji, zwłaszcza z niewyjaśnionym spadkiem masy ciała lub nocnymi potami.

Większość takich sytuacji znajduje niegroźne wyjaśnienie, ale rozstrzygnąć to powinno badanie lekarskie, a nie kolejne dni czekania.

Diagnostyka: najpierw badanie, potem zdjęcie

W gabinecie zaczynamy od wywiadu i badania funkcjonalnego. Chcemy wiedzieć, kiedy ból się pojawia, co go prowokuje i jak zmienia się w ciągu dnia, a potem oglądamy kolano w ruchu: podczas chodu, przysiadu, wejścia na stopień. Sprawdzamy też biodro i stopę, bo to one dyktują kolanu warunki pracy. Obrazowanie, czyli rezonans, RTG albo USG, ma swoje miejsce, na przykład po wyraźnym urazie albo przy podejrzeniu infekcji czy złamania. Zlecane rutynowo rzadko jednak zmienia plan leczenia, bo obraz stawu słabo pokrywa się z tym, kogo i jak mocno boli. Wynik badania obrazowego dokładamy więc do całości jako jedną z informacji, a nie jako werdykt.

Leczenie bólu kolana

Zdecydowaną większość bólów kolana prowadzi się zachowawczo. Dobrze pokazuje to zwyrodnieniowe uszkodzenie łąkotki: badanie opublikowane w „The New England Journal of Medicine" wykazało, że artroskopowe podcięcie takiej łąkotki nie dało lepszych efektów niż operacja pozorowana. Skoro sam zabieg nie wygrywa nawet z placebo, o wyniku decyduje to, co dzieje się ze stawem na co dzień. Dlatego zamiast gasić sam ból, zmieniamy warunki, w których on powstaje.

Fizjoterapia i terapia ruchem

Międzynarodowe wytyczne, w tym brytyjskie zalecenia NICE i rekomendacje OARSI, stawiają ćwiczenia oraz edukację na pierwszym miejscu w leczeniu zwyrodnienia kolana. Dobrze dobrany trening potrafi dorównać zabiegowi: w badaniu z „British Medical Journal" u osób ze zwyrodnieniowym uszkodzeniem łąkotki ćwiczenia okazały się co najmniej równie skuteczne jak artroskopia. W praktyce pracujemy nad siłą mięśnia czworogłowego uda i mięśni biodra, nad kontrolą ustawienia kolana przy przysiadzie i lądowaniu oraz nad ruchomością i pracą rzepki. Trening ma przy tym nauczyć całą nogę współpracy, bo mięśnie muszą włączać się wtedy, kiedy ruch ich potrzebuje, a nie tylko być silne. Jak wygląda prowadzona u nas rehabilitacja kolana, przeczytasz na stronie oferty.

Terapia manualna

Praca rękami przydaje się tam, gdzie kolano albo sąsiednie stawy straciły ruchomość, a okoliczne mięśnie trzymają nadmierne napięcie. Nie ogranicza się do samego kolana: sztywny staw skokowy albo biodro potrafią zmusić je do pracy w ustawieniu, do którego nie jest stworzone. U części osób pomaga mobilizacja rzepki, gdy ślizga się ona nierówno. Terapię manualną traktujemy jako narzędzie, które otwiera drogę do ćwiczeń, a nie jako osobną kurację.

Pinoterapia

Pinoterapia to praca specjalnym narzędziem na napięciach mięśniowych i powięziowych wokół kolana i uda. Do najprzyjemniejszych nie należy, za to u części pacjentów szybko rozluźnia przeciążone tkanki, na przykład pasmo biodrowo-piszczelowe albo mięśnie uda zaburzające pracę rzepki. Uzyskane rozluźnienie utrwalamy ćwiczeniami, bo bez zmiany obciążeń bywa krótkotrwałe.

Wkładki i praca z przyczyną w stopie

Skoro sposób, w jaki pracuje stopa, wpływa na ustawienie kolana, część terapii zaczyna się od dołu. Gdy nadmierna pronacja stopy skręca goleń i ustawia kolano koślawo, samo wzmacnianie uda nie zawsze wystarcza. Pomaga wtedy praca nad mechaniką stopy, a u części osób także indywidualnie dobrane wkładki ortopedyczne, które korygują ustawienie stopy i zmniejszają koślawe obciążenie kolana. Wkładki mają wspierać zmianę, nad którą pracujesz, a nie wyręczać mięśnie.

Praca z mniej oczywistymi przyczynami

U części pacjentów badanie wskazuje na coś spoza podręcznikowej mechaniki: napięcia powięziowe schodzące z uda lub goleni, ślad po dawnym urazie albo bliźnie, utrwalony wzorzec ruchu w biodrze. Traktujemy je ostrożnie, jak hipotezy do sprawdzenia. Jeśli praca nad danym obszarem realnie zmienia objawy, zostaje w planie terapii. Jeśli nie, szukamy dalej, zamiast obiecywać, że to właśnie tam leżała przyczyna.

Jak wygląda terapia w praktyce

Z pierwszej wizyty, poza rozpoznaniem, wychodzisz z planem i pierwszymi ćwiczeniami. Dalej pracujemy etapami. Najpierw uspokajamy staw, dobierając obciążenia tak, żeby codzienne czynności przestały prowokować ból. Potem budujemy siłę i kontrolę ruchu, stopniowo podnosząc poprzeczkę. Na końcu przygotowujemy kolano na to, czego od niego oczekujesz: schody z zakupami, przysiad przy zabawie z dzieckiem, powrót do biegania. Osią całego procesu jest terapia ruchem dobrana do przyczyny, a techniki manualne i pinoterapia skracają drogę, gdy ból i napięcie hamują postęp. Sporo dzieje się między wizytami, bo to ćwiczenia wykonywane w domu przesuwają granicę tego, co staw toleruje. Efekty narastają z tygodnia na tydzień i wolimy taką trwałą zmianę od chwilowej ulgi. Aktualne ceny wizyt znajdziesz w cenniku.

Farmakoterapia

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne bywają pomocne, kiedy świeży, silny ból utrudnia funkcjonowanie albo sen. Działają jednak jak parasol w ulewie: pomagają przetrwać najgorsze, ale pogody nie zmieniają. Nad tym, co wywołuje ból, trzeba popracować osobno.

Kiedy potrzebny jest lekarz lub operacja

Bywają sytuacje, w których kierujemy dalej: rozległe, świeże uszkodzenie więzadeł albo łąkotki u osoby aktywnej, kolano trwale zablokowane, zwyrodnienie na tyle zaawansowane, że rozważa się endoprotezę. Fizjoterapeuta i ortopeda nie konkurują wtedy o pacjenta, tylko dzielą się pracą, bo także po zabiegu o końcowym wyniku decyduje rehabilitacja. Warto jednak znać proporcje: wskazania do operacji ma zdecydowana mniejszość bolących kolan, o wiele mniej, niż podpowiada pierwszy odruch po lekturze opisu rezonansu.

Co możesz zrobić sam

Domowe nawyki potrafią sporo zmienić, pod warunkiem że są bezpieczne. Najważniejszy jest ruch w granicach tolerancji: kolano zwykle nie potrzebuje pełnego oszczędzania, lecz obciążenia dobranego tak, by nie zaostrzało bólu. Pomaga regularne wzmacnianie mięśnia czworogłowego uda i pośladków, bo to one prowadzą kolano i odciążają sam staw. Znaczenie ma też masa ciała: przy chodzeniu, a tym bardziej na schodach, kolano przenosi wielokrotność jej wartości, więc każdy zbędny kilogram staw odczuwa kilkukrotnie. Z domowych sposobów na ulgę: świeżo przeciążone, opuchnięte kolano lubi chłód, a takie, które boli od tygodni i jest raczej sztywne niż spuchnięte, częściej odpowiada na ciepło. Unikaj natomiast długiego bezruchu, bo mięśnie szybko słabną, a sztywne kolano boli bardziej.

Kiedy nie ćwiczyć

Przerwij, jeśli podczas ruchu kolano się blokuje, ucieka albo wyraźnie rośnie w nim obrzęk. To samo dotyczy bólu, który po każdej sesji jest większy zamiast mniejszy. Taki sygnał oznacza, że ćwiczenia trzeba ułożyć inaczej, najlepiej ze specjalistą, a nie forsować na siłę.

Najczęstsze mity o bólu kolana

Kilka przekonań o kolanach zdążyło urosnąć do rangi oczywistości, choć badania mówią co innego.

„Chrupanie w kolanie to znak, że się zużywa." Samo trzeszczenie czy chrupanie, jeśli nie towarzyszy mu ból ani obrzęk, jest zwykle nieszkodliwe i ma je wiele zdrowych kolan. Niepokój jest uzasadniony dopiero wtedy, gdy dźwiękom zaczynają towarzyszyć ból, blokowanie albo opuchlizna.

„Bieganie niszczy kolana." Brakuje dowodów, że rekreacyjne bieganie samo z siebie zużywa zdrowe stawy, a rozsądnie dawkowany ruch raczej im służy. Kolanom szkodzi przede wszystkim nagły skok obciążeń, na przykład podwojenie kilometrażu z tygodnia na tydzień, oraz długotrwały bezruch.

„Zwyrodnienie oznacza nieuchronną endoprotezę." U większości osób zmiany zwyrodnieniowe udaje się prowadzić zachowawczo przez wiele lat, przede wszystkim ruchem i wzmacnianiem mięśni. Wymiana stawu to rozwiązanie dla zaawansowanych przypadków, nie automatyczny wyrok.

„Uszkodzoną łąkotkę zawsze trzeba operować." Zwyrodnieniowe uszkodzenia łąkotki w większości prowadzi się bez zabiegu, a artroskopię rozważa się w wybranych sytuacjach, na przykład przy uporczywym blokowaniu stawu.

Jak zapobiegać bólowi kolana i nawrotom

Najlepszą polisą dla kolana jest zapas możliwości, czyli siła i wytrzymałość większa, niż wymaga tego codzienność. Staw z rezerwą wybacza nieplanowany sprint do autobusu, weekend na nartach po miesiącach przerwy czy przeprowadzkę z meblami. Buduje się ją mało spektakularnie: regularnym treningiem nóg utrzymanym w czasie i obciążeniami zwiększanymi stopniowo, zanim wystartujesz w biegu albo wyjedziesz w góry. Zasada jest ta sama, która działa w leczeniu: mocne mięśnie uda i biodra, kolano prowadzone w osi i tempo progresji, za którym tkanki nadążają.

Umów wizytę w FizjoNature

Jeśli twoje kolano ma już za sobą rezonans, maści i odpoczynek, a ból dalej wraca, sprawdź przyczynę zamiast kolejnego sposobu na objaw. Podczas wizyty ustalimy, co przeciąża staw, i ułożymy plan powrotu do sprawności krok po kroku. Umów wizytę online lub zadzwoń pod numer 793 900 520.