Skolioza u dzieci to wyzwanie terapeutyczne wymagające indywidualnego podejścia i szczególnej uwagi. W naszym gabinecie fizjoterapii w Szczecinie, skupiamy się na kompleksowym leczeniu skoliozy kręgosłupa, które obejmuje szerokie spektrum metod. Celem jest nie tylko korekta skrzywienia kręgosłupa, ale również zapobieganie dalszym zmianom oraz wspieranie prawidłowego rozwoju dziecka.

Leczenie skoliozy u dzieci w naszej praktyce rozpoczyna się od dokładnej oceny stopnia skrzywienia kręgosłupa. Na tej podstawie dobieramy odpowiednie techniki leczenia:

  • Dla skoliozy I stopnia – 10-24º Cobba stosujemy zintegrowane leczenie rehabilitacyjne.
  • Skolioza II stopnia – 25-45º Cobba wymaga połączenia rehabilitacji z leczeniem gorsetowym.
  • W przypadku skoliozy III stopnia, gdy krzywizna przekracza 50º zalecane jest leczenie operacyjne, zawsze jednak z pełną rozwagą i po wnikliwej analizie wszystkich dostępnych opcji.

Dzięki pracy naszego zespołu, mamy możliwość zapewnienia młodym pacjentom profesjonalą opiekę oraz wsparcie na każdym etapie leczenia skrzywienia kręgosłupa.


Zapraszamy do dalszej części artykułu, gdzie szczegółowo wyjaśniamy, jak nasze metody pracy przynoszą ulgę i wspomagają zdrowy rozwój młodych pacjentów borykających się z problemem skoliozy.


Metody fizjoterapeutyczne stosowane w leczeniu skoliozy

Istotne jest, aby dziecko było pod opieką fizjoterapeuty dziecięcego, który specjalizuje się w rehabilitacji skolioz. W Polsce do fizjoterapii skoliozy stosuje się różnorodne metody, które mogą być dobrane indywidualnie do pacjenta w zależności od stopnia i rodzaju skrzywienia, wieku oraz ogólnego stanu zdrowia.


Oto niektóre z najczęściej stosowanych metod:

1. Metoda FITS: Jest to kompleksowa metoda terapii funkcjonalnej skoliozy, skoncentrowana na trójpłaszczyznowym podejściu do leczenia. Program ten obejmuje indywidualnie dobrane ćwiczenia, które mają na celu poprawę funkcjonowania ciała, zmniejszenie wad postawy i skorygowanie krzywizn kręgosłupa.

2. Metoda Schrotha: To specjalistyczny program rehabilitacyjny skoncentrowany na trójwymiarowym korygowaniu skoliozy poprzez specyficzne ćwiczenia posturalne, które mają na celu wzmocnienie odpowiednich grup mięśniowych i poprawienie postawy ciała.

3. Metoda Klapp'a: Metoda polega na ćwiczeniach czworakowych, które mają na celu poprawę symetrii ciała i redukcję skrzywienia poprzez stosowanie specjalnych pozycji i ruchów.

4. Metoda DoboMed: Jest to polska metoda rehabilitacji skolioz, która bazuje na ćwiczeniach aktywnych, pasywnych i ćwiczeniach w korekcyjnych pozycjach początkowych.

5. Ćwiczenia stabilizacyjne: Skoncentrowane na wzmocnieniu mięśni głębokich, które wspierają kręgosłup i poprawiają ogólną stabilność posturalną.



Metoda FITS - metoda wiodąca w naszym gabinecie

Praca z fizjoterapeutą specjalizującym się w skoliozie to klucz do sukcesu. Indywidualnie dobrane ćwiczenia wzmacniają i rozciągają odpowiednie grupy mięśniowe, poprawiając posturę i funkcjonowanie kręgosłupa. Ćwiczenia są dostosowywane do rodzaju i stopnia skrzywienia.

FITSA, co jest akronimem od "Functional Individual Therapy of Scoliosis According to FITS", jest metoda leczenia skoliozy opracowaną przez dr Marię Białek w Polsce. Metoda FITSA jest stosunkowo nowym podejściem w fizjoterapii skolioz i bazuje na indywidualnej ocenie oraz terapii pacjenta.

Podstawowe założenia metody FITSA:


  • Indywidualne podejście: Każdy przypadek skoliozy jest unikalny, więc terapia jest dostosowywana indywidualnie do pacjenta, jego rodzaju i stopnia skrzywienia, kondycji fizycznej oraz specyficznych potrzeb.
  • Kompleksowa ocena: Przed rozpoczęciem leczenia przeprowadzana jest szczegółowa ocena pacjenta, w tym badanie kliniczne, analiza postawy oraz badania obrazowe kręgosłupa (jak RTG).
  • Funkcjonalność: Terapia koncentruje się na funkcjonalnych aspektach zaburzeń postawy, takich jak asymetria, nierównowagi mięśniowe i biomechaniczne dysfunkcje.
  • Aktywne ćwiczenia: Program ćwiczeń obejmuje specjalnie dobrane aktywności mające na celu korekcję skrzywienia, poprawę równowagi, wzmacnianie mięśni i poprawę ogólnej funkcji kręgosłupa.
  • Edukacja pacjenta: Edukacja dotycząca samodzielnego wykonywania ćwiczeń w domu jest kluczowym elementem terapii, co sprzyja długoterminowym korzyściom i samodzielnemu zarządzaniu stanem.
  • Integracja z codziennymi aktywnościami: Ćwiczenia i zalecenia terapeutyczne są integrowane z codziennym życiem pacjenta, aby poprawić postawę i funkcje w naturalnym środowisku.
  • Współpraca z innymi specjalistami: W razie potrzeby terapia może być wspierana przez inne specjalności medyczne, takie jak ortopedia, neurologia, czy rehabilitacja medyczna.


Metoda FITSA jest stosowana zarówno u dzieci, jak i dorosłych pacjentów. Podkreśla się, że wcześniejsza diagnoza i interwencja mogą przyczynić się do lepszych wyników leczenia. Terapia ta jest szeroko stosowana w Polsce i zdobywa uznanie w innych krajach, zwłaszcza tam, gdzie istnieje duże zapotrzebowanie na specjalistyczne podejścia do leczenia skoliozy.


Poza metodą FITS w naszym gabinecie stosujemy holistyczne spojrzenie, dlatego w fizjoterapii dzieci wykorzystujemy również terapie powięziowe, wisceralne, oddechowe, fizjoterapie stomatologiczną, indywidualne wkładki ortopedyczne oraz poradnictwo żywieniowe.


Fizjoterapeutka dziecięca w FizjoNature Szczecin, która zajmuje się leczeniem skoliozy.



Znaczenie terapii powięziowej w leczeniu skrzywienia kręgosłupa


Wyobraź sobie, że nasze ciało to zbiór elastycznej tkanki, która otacza mięśnie, kości, nerwy i organy. Powięzi działają trochę jak wewnętrzny strój, który trzyma wszystko na miejscu, ale również umożliwia poszczególnym częściom ciała swobodne poruszanie się. W naszych powięziach znajdują się specjalne czujniki, czyli receptory, które są bardzo wrażliwe na rozciąganie, napięcie i inne zmiany w tkankach. Te receptory wysyłają sygnały do mózgu, informując go o pozycji naszego ciała i o tym, jak się poruszamy. Dzięki tym informacjom, mózg może dostosować napięcie mięśniowe i koordynację ruchów, aby utrzymać nas w równowadze.


Teraz wyobraź sobie, że powięzi to nie tylko bielizna, ale także sieci komunikacyjne, które łączą różne "miasta" – nasze stawy. Te sieci, czyli taśmy mięśniowo-powięziowe, działają razem, aby wspierać nasze ruchy i postawę. Są jak drużyna sportowa, w której każdy gracz musi znać swoje miejsce i wiedzieć, jak najlepiej współpracować z innymi. W przypadku skoliozy, te taśmy mięśniowo-powięziowe mogą być napięte lub rozciągnięte w nienaturalny sposób, co prowadzi do nieharmonijnej pracy całego zespołu. To trochę jakby część drużyny nagle zaczęła grać według innych zasad – może to zakłócić grę całego zespołu i uczynić ją mniej efektywną.


Leczenie skoliozy, w tym przypadku, polega nie tylko na skorygowaniu krzywizny kręgosłupa, ale również na przywróceniu prawidłowej współpracy w tej sieci taśm mięśniowo-powięziowych. Dzięki różnym technikom, takim jak ćwiczenia, terapia manualna czy specjalistyczne metody rozciągania, można "na nowo zaprogramować" te taśmy, aby wspierały ciało w bardziej zbalansowany sposób. To jak przeprogramowanie zespołu sportowego, aby wszyscy gracze znów grali razem w harmonii.

Dla rodzica dziecka ze skoliozą, ważne jest zrozumienie, że leczenie to proces kompleksowy, który wymaga czasu i cierpliwości.


Jak terapia wisceralna wspiera leczenie skoliozy?

Terapia wisceralna koncentruje się na organach wewnętrznych i ich powiązaniach z układem mięśniowo-szkieletowym. Wpływ przepony na klatkę piersiową jest szczególnie ważny przy skoliozie, ponieważ nierówności w jej napięciu mogą przyczyniać się do asymetrii postawy. Zabiegi te mają na celu poprawę ruchomości organów, które przyczepiają się do przepony. Mogą one ograniczać jej ruchomość, co wpływa na ruchomość klatki piersiowej i samego kręgosłupa. To z kolei przekłada się na lepsze funkcjonowanie całego ciała i może redukować napięcia wpływające na skrzywienie kręgosłupa.



Komputerowe badanie stóp i wkładki ortopedyczne

Stopy są fundamentem naszej postury, a ich niewłaściwa praca może wpływać na skoliozę. Dlatego oferujemy komputerową analizę chodu i postawy, na podstawie której dobieramy indywidualnie dostosowane wkładki ortopedyczne. Pomagają one w wyrównaniu obciążeń i są ważnym elementem terapii. Wprowadzane są od razu bądź w trakcie trwania procesu fizjoterapii w zależności od indywidualnej sytuacji pacjenta i oceny przez fizjoterapeutę dziecięcego.



Rola dietoterapii jako wsparcie w leczeniu skoliozy

Niedobory żywieniowe i zaburzenia metaboliczne mogą mieć istotny wpływ na rozwój i progresję skoliozy. Skolioza, choć często postrzegana jako problem związany wyłącznie z mechaniką ciała, może być rzeczywiście pogłębiana przez szereg innych czynników, w tym zaburzenia na poziomie biochemicznym i metabolicznym.

Melatonina, hormon związany z regulacją cyklu dobowego, wpływa również na wzrost i rozwój tkanki kostnej. Jej niedobór może przyczynić się do nierównomiernego rozwoju kręgosłupa. Hormon wzrostu ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju kości i mięśni, a jego niedostateczne stężenie w organizmie może prowadzić do słabszej struktury kręgosłupa, zwiększając ryzyko skoliozy.

Kalmodulina, białko które odgrywa istotną rolę w transmisji sygnałów wapniowych wewnątrz komórek, może wpływać na mięśnie i struktury tkanki łącznej. Zaburzenia tkanki łącznej mogą prowadzić do osłabienia więzadeł i innych struktur podtrzymujących kręgosłup, co może prowadzić do lub pogłębiać skrzywienie.

Diagnostyka niedoborów żywieniowych pozwala na identyfikację specyficznych braków w diecie, które mogą wpływać na zdrowie i rozwój kręgosłupa. Na przykład, niedobór witaminy D i wapnia może negatywnie wpływać na gęstość kości, a to z kolei może zwiększać ryzyko skoliozy lub wpłynąć na jej przebieg.

Włączenie odpowiednio dobranych suplementów oraz dostosowanie diety może wspierać terapię skoliozy. Suplementacja kierowana na podstawie analizy niedoborów może dostarczyć organizmowi niezbędnych składników odżywczych, co w połączeniu z terapią manualną, ćwiczeniami i innymi interwencjami fizjoterapeutycznymi, może wspomagać optymalny rozwój i funkcjonowanie kręgosłupa.

Odpowiednie żywienie jest więc ważnym elementem kompleksowego planu leczenia skoliozy, co podkreśla potrzebę holistycznego podejścia do zdrowia kręgosłupa.



Kontrola postawy ciała

Wyobraź sobie, że postawa ciała to nie tylko sposób, w jaki stoisz, ale kompleksowy układ, który obejmuje wszystkie części twojego ciała - od stóp po głowę. Każdy segment ciała, jak nogi, tułów, i głowa, musi być odpowiednio ułożony, aby całość tworzyła stabilną i zrównoważoną strukturę. To trochę jak budowanie wieży z klocków - jeśli jeden element jest przesunięty, cała struktura może być niestabilna.


Nasz szkielet i mięśnie współpracują, aby utrzymać nas w pozycji pionowej, przeciwdziałając siłom grawitacji. To nie jest jednak proces, o którym musimy stale myśleć - nasze ciało robi to automatycznie. Mięśnie, które pomagają nam stać prosto, nazywane są mięśniami antygrawitacyjnymi. Ale ponieważ stanie na dwóch nogach jest dość niestabilne, nasze ciało musi nieustannie dokonywać drobnych korekt, abyśmy nie przewrócili się.


Ten cały proces regulacji postawy ciała jest bardzo skomplikowany i zależy od wielu różnych sygnałów, które nasz mózg odbiera z różnych części ciała. Czujniki w naszych stawach, mięśniach, a nawet uszach wewnętrznych (które pomagają nam w utrzymaniu równowagi) wysyłają informacje o naszej pozycji. Nasz mózg przetwarza te informacje i wysyła odpowiednie sygnały z powrotem do mięśni, aby dokonać korekty.


Ważne jest, aby wszystkie te elementy pracowały razem w harmonii. Gdy mamy do czynienia ze skoliozą, czyli bocznym skrzywieniem kręgosłupa, równowaga ta może być zaburzona. Skolioza może wpłynąć na sposób, w jaki mięśnie są napięte lub rozciągnięte, a to może prowadzić do dodatkowego stresu na pewne części ciała, co z kolei może powodować ból lub inne problemy.

Pomyśl o tym jak o orkiestrze: gdy wszystkie instrumenty grają razem w harmonii, muzyka brzmi pięknie. Ale jeśli jeden instrument jest niezgrany, może to zakłócić całą symfonię. Podobnie, w naszym ciele, gdy wszystkie części współpracują razem, nasza postawa jest stabilna i zdrowa. Skolioza jest jak niezgrany instrument, który wymaga specjalnej uwagi, aby przywrócić harmonię w całym zespole. Dla rodzica dziecka ze skoliozą, kluczowe jest zrozumienie, że leczenie skoliozy to nie tylko kwestia wyprostowania kręgosłupa, ale zapewnienie, że całe ciało może funkcjonować razem w sposób jak najbardziej zrównoważony i harmonijny.


Neurodiagnostyka

W trakcie diagnostyki sprawdzamy, czy mięśnie są normotoniczne – czyli czy mają prawidłowe napięcie i czy odpowiednio się aktywują. Zaburzenia w aktywacji mogą prowadzić do osłabienia niektórych grup mięśniowych. To może powodować asymetrie i napięcia mięśniowe, które z kolei wpływają na posturę. Jeżeli pewne receptory w powięzi powodują zaburzenie przewodnictwa nerwowego proces wzmacniania mięśni będzie szedł kilkukrotnie razy wolniej, ponieważ układ nerwowy nie jest w stanie odpowiednio zaktywować wybranych grup mięśniowych.


Terapia czaszkowo-krzyżowa jako element leczenia skoliozy kręgosłupa

Ta metoda skupia się na subtelnych ruchach kości czaszki i krzyża oraz ich wpływie na oponę mózgowo-rdzeniową, co może mieć wpływ na napięcie i funkcję całego ciała. Opona przyczepia się do kręgosłupa szyjnego w rejonie C2, w kanale kręgowym mocowane jest więzadłami oraz do kości krzyżowej S2. Co ważne opona nie jest tkanką elastyczną i rozciągliwą, dlatego jej restrykcje mogą powodować nierówny rozkład naprężeń w ciele, w dodatku jest ona "osłoną" układu nerwowego więc może na niego bardzo silnie oddziaływać zaburzając neurotransmisje.


Integracja aktywności fizycznej w proces rehabilitacji skoliozy

W naszym gabinecie podkreślamy rolę regularnej aktywności fizycznej. Wskazujemy, jakie sporty są zalecane dla dzieci z skoliozą, a jakie przeciwwskazane, aby wspierać terapię, nie powodując przy tym dodatkowego obciążenia kręgosłupa.


Jakie sporty są wskazane u dziecka ze skoliozą?

  • Pływanie: Jest często zalecane dla dzieci ze skoliozą, ponieważ woda zapewnia wsparcie i minimalizuje obciążenie kręgosłupa. Styl grzbietowy jest szczególnie korzystny ze względu na symetryczne ruchy i wzmocnienie mięśni pleców.
  • Gimnastyka: Może być korzystna dzięki swojemu naciskowi na równowagę i elastyczność, ale powinna być uprawiana pod okiem doświadczonego instruktora.
  • Joga i Pilates: Pomagają w zwiększeniu elastyczności, siły mięśniowej i świadomości własnego ciała. Konieczne jest dostosowanie ćwiczeń do indywidualnych potrzeb.
  • Nordic Walking: Marsz z kijkami może być dobrym wyborem, ponieważ angażuje wiele grup mięśniowych w sposób symetryczny, co pomaga w utrzymaniu równowagi mięśniowej.
  • Jazda na rowerze: Może być korzystna, pod warunkiem, że siedzisko i kierownica są odpowiednio ustawione, aby zapobiegać asymetrycznemu obciążeniu.
  • Bieganie: Może być dobre, jeśli nie powoduje dyskomfortu; zaleca się bieganie po miękkim podłożu.


Jakie sporty są przeciwskazane u dziecka ze skoliozą?

  • Gimnastyka artystyczna i akrobatyczna: Intensywne i asymetryczne ruchy mogą przyczyniać się do pogłębienia skrzywienia kręgosłupa.
  • Podnoszenie ciężarów: Szczególnie przeciwwskazane są ćwiczenia z obciążeniami, które mogą powodować nierównomierne obciążenie kręgosłupa.
  • Gry zespołowe z elementami kontaktu fizycznego: Sporty takie jak piłka nożna, koszykówka czy rugby mogą być ryzykowne ze względu na możliwość urazów i nierównomierne obciążenia.
  • Tenis i badminton: Te sporty często wymagają gwałtownych, jednostronnych ruchów, które mogą niekorzystnie wpływać na skoliozę.
  • Jazda konna: Może wprowadzać asymetryczne obciążenia na kręgosłup, zwłaszcza przy nieprawidłowej technice jazdy.


Należy zaznaczyć, że każde dziecko jest inne i co ważne, każdy przypadek skoliozy może wymagać indywidualnej oceny przez specjalistę. Zawsze przed rozpoczęciem nowej aktywności sportowej, dziecko ze skoliozą powinno skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą specjalizującym się w leczeniu skoliozy.


Rola fizjoterapii stomatologicznej u dziecka z wadą postawy


Fizjoterapia stomatologiczna jest dziedziną fizjoterapii, która zajmuje się leczeniem dysfunkcji narządu żucia, a także ich wpływem na resztę ciała, w tym na postawę. Liczne badania potwierdzają zależność wad postawy z wadami zgryzu. Na ich podstawie stwierdzono, że u dzieci ze skoliozą idiopatyczną znacznie częściej występują wady zgryzu zwłaszcza z grup dolnych i zgryzów krzyżowych, zaburzenia ruchomości żuchwy oraz objawy dźwiękowe ze strony stawów skroniowo żuchwowych. W kontekście skoliozy u dzieci, fizjoterapia stomatologiczna może odgrywać znaczącą rolę, ponieważ dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego (SSŻ) i wady zgryzu mogą wpływać na asymetrię ciała i przyczyniać się do zaburzeń postawy.


Oto kilka kluczowych punktów ilustrujących związek między wadami zgryzu, fizjoterapią stomatologiczną a skoliozą u dzieci:


  • Mechanizmy kompensacyjne: Wady zgryzu mogą powodować powstawanie mechanizmów kompensacyjnych w postawie, co oznacza, że dziecko może nieświadomie dostosować pozycję ciała, aby wygodniej żuć lub mówić. Takie zmiany mogą prowadzić do asymetrii ciała, które z czasem mogą ewoluować w bardziej poważne problemy posturalne, w tym skoliozę.


  • Asymetria mięśniowa: Nieprawidłowe położenie szczęki i zębów może prowadzić do nierównomiernego rozkładu napięcia mięśniowego na twarzy, szyi oraz górnej części pleców. Te dysbalanse mogą z kolei wpływać na pozycję kręgosłupa i bioder, przyczyniając się do rozwoju skoliozy.


  • Oddziaływanie na staw skroniowo-żuchwowy (SSŻ): SSŻ jest ściśle powiązany z kręgosłupem szyjnym i może wpływać na cały układ muskuloszkieletowy. Wady zgryzu często prowadzą do dysfunkcji SSŻ, co może mieć wpływ na równowagę mięśniową i stabilność kręgosłupa.


Rola fizjoterapii stomatologicznej:

Fizjoterapia stomatologiczna może pomóc zidentyfikować i leczyć dysfunkcje SSŻ i wady zgryzu, które mogą przyczyniać się do rozwoju skoliozy. Terapia może obejmować ćwiczenia relaksacyjne mięśni żwaczy, techniki mobilizacyjne, a także terapię Często wymagana jest interdyscyplinarna współpraca z ortodontą w celu korekty wady zgryzu, co może przyczynić się do poprawy postawy i zapobiegania rozwoju skoliozy. Techniki takie jak terapia powięziowa mogą być stosowane do poprawy funkcji SSŻ oraz całego ciała, co może przeciwdziałać negatywnemu wpływowi wad zgryzu na posturę.


Podsumowując, fizjoterapia stomatologiczna może odegrać ważną rolę w profilaktyce i leczeniu skoliozy u dzieci, szczególnie gdy skolioza jest częściowo wynikiem kompensacyjnych zmian postawy spowodowanych przez wady zgryzu. Podejście holistyczne, które uwzględnia wpływ całego ciała na kręgosłup, jest kluczowe dla skutecznego leczenia i profilaktyki.


Indywidualne podejście dla trwałych efektów

W leczeniu skoliozy nie ma miejsca na podejście uniwersalne. Każdy pacjent wymaga indywidualnej oceny i planu terapeutycznego, który będzie dopasowany do jego specyficznych potrzeb i możliwości. Nasz zespół specjalistów z Szczecina jest przygotowany, by dostarczyć właśnie takie zindywidualizowane leczenie, które otwiera drogę do zdrowszego życia.


LITERATURA TEMATU:


  • .P. Schwind „Technikipowięziowe i membranowe – podręcznik do kompleksowego leczenia układu tkankiłącznej”, wydVersus Medicus 2016 r.
  • TORSTEN LIEM DR N. MED. MAŁGORZATA KULESA!MROWIECKA" Tłumaczenie z języka niemieckiego: BŁAŻEJ GADZIŃSKI "STAWY SKRONIOWOŻUCHWOWE W OSTEOPATII. CZĘŚĆ 1. INFORMACJE SPECJALISTYCZNE*
  • Janusz Nowotny, Olga Nowotny-Czupryna, Krzysztof Czupryna, Jerzy Rottermund: O SKOLIOZACH INACZEJ (cz. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz "Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie Rzeszów 2012, 3, 341–350
  • Janusz Nowotny, Olga Nowotny-Czupryna, Krzysztof Czupryna, Jerzy Rottermund: O SKOLIOZACH INACZEJ (cz. II) Podstawy leczenia zachowawczego; Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie Rzeszów 2012, 4, 513–522
  • Maciej Brzęczek1 , Karina Słonka , Lidia Hyla-Klekot "Nowe spojrzenie na etiopatogenezę młodzieńczej skoliozy idiopatycznej" Pediatr MedRodz 2016, 12 (2), p. 134–140 ©
  • Zasady leczenia nieoperacyjnego skolioz idiopatycznych – wskazówki oparte o zalecenia SOSORT 2006 (Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment) Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja © MEDSPORTPRESS, 2009; 5(6); Vol. 11, 379-395 Tomasz Kotwicki, Jacek Durmała, Dariusz Czaprowski, Maciej Głowacki, Maciej Kołban, Sławomir Snela, Zbigniew Śliwiński, Ireneusz M. Kowalski
  • Skolioza idiopatyczna; Michał Karpiński, Marta Kamińska Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej UDSK w Białymstoku